Kabinet: versnelling rechtsgang door nieuwe taak hoge raad

Lagere rechters kunnen straks de Hoge Raad een rechtsvraag voorleggen over een belangrijke juridische kwestie. Dat kan in een zaak waarvan het antwoord van belang is voor talrijke andere feitelijk vergelijkbare zaken, waaronder massaschadezaken. Hiermee wordt sneller duidelijkheid verkregen over rechtsvragen die bepalend zijn voor de uitkomst van tal van procedures.

Daarbij kan het gaan over de uitleg van een nieuwe wet. De nieuwe procedure heeft alleen betrekking op civiele zaken. De ministerraad heeft op voorstel van minister Hirsch Ballin van Justitie ingestemd met een daartoe strekkend wetsvoorstel.

Het gaat om een nieuwe ontwikkeling die moet voorkomen dat zaken met grote maatschappelijke belangen zich voortslepen. Zo kan een tijdig antwoord van de Hoge Raad bijdragen aan de bereidheid van de veroorzaker van de schade om over een collectieve schikking te praten. De regeling, ook wel prejudiciële procedure genoemd, is voorgesteld door de commissie Hammerstein die adviseerde over de versterking van de cassatierechtspraak bij de Hoge Raad.

Met een snelle rechterlijke tussenkomst wil het kabinet partijen behulpzaam zijn met het zelf oplossen van hun geschil als zij er niet uitkomen. De prejudiciële procedure beperkt zich niet tot massaschadezaken. Als in vele zaken en procedures een nieuwe, nog niet beantwoorde rechtsvraag speelt, kan de Hoge Raad een oordeel geven. Dit past in de rechtsvormende taak van de Hoge Raad. Zo kan de beantwoording van een rechtsvraag richtinggevend zijn voor partijen die al over een schikking onderhandelen, maar er nog niet uit zijn. Bovendien kan een snelle reactie vele individuele procedures overbodig maken. Ook kan het tegenstrijdige uitspraken van lagere rechters in identieke zaken voorkomen.

Een prejudiciële vraag heeft vooral zin als het antwoord van betekenis is voor vele andere, vergelijkbare zaken. Bijvoorbeeld het antwoord op de vraag of en onder welke omstandigheden een beroep van een werkgever van een asbestslachtoffer op de absolute verjaringstermijn nog wel redelijk en billijk is.

Omdat de maatschappelijke behoefte aan een snel antwoord groot kan zijn, is ervoor gekozen om niet alleen de rechter in hoger beroep maar ook de rechter in eerste aanleg de bevoegdheid te geven een prejudiciële vraag te stellen. De Hoge Raad neemt een beslissing over de beantwoording van een rechtsvraag op grond van feiten die de lagere rechters hebben vermeld. Mocht dat onvoldoende zijn voor een antwoord of als veel van de relevante feiten in een zaak worden betwist, dan kan het hoogste rechtscollege afzien van beantwoording. Het is dus aan de Hoge Raad om te beslissen of een zaak zich leent voor een prejudiciële procedure en vervolgens rechtsvormend op te treden. Een voorbeeld van een zaak die zich daarvoor zou hebben geleend is de Dexia-zaak.

De ministerraad heeft ermee ingestemd het wetsvoorstel voor advies aan de Raad van State te zenden. De tekst van het wetsvoorstel en van het advies van de Raad van State worden openbaar bij indiening bij de Tweede Kamer.

Meer mogelijkheden voor anonieme aangifte

De mogelijkheid om anoniem aangifte te doen wordt uitgebreid. In de nieuwe situatie kunnen slachtoffers van onder meer geweldsdelicten anoniem aangifte doen als zij gegronde redenen hebben om te vrezen voor represailles. De wettelijke mogelijkheden om de identiteit van het slachtoffer af te schermen zullen door de officier van Justitie en slachtoffers beter worden benut. De officier van justitie zal in dergelijke situaties bij de rechter-commissaris vorderen dat de personalia van het slachtoffer of de getuige in het vooronderzoek worden afgeschermd. Ook is het mogelijk om domicilie te kiezen bij de werkgever zodat de gegevens over het woonadres niet bekend worden bij de verdachte. Dat schrijft minister Hirsch Ballin (Justitie) vandaag in een brief aan de Tweede Kamer.

Voor het bestrijden van agressie en geweld is een hoge aangiftebereidheid van groot belang. Slachtoffers die vrezen voor represailles zijn vaak slechts bereid aangifte te doen als hun identiteit niet bekend wordt bij de verdachte. Om die reden wil de bewindsman de mogelijkheden voor het afschermen van de identiteit en adresgegevens in het strafproces uitbreiden.

Slachtoffers die niet willen dat de gegevens van het woonadres bekend worden bij de verdachte kunnen ervoor kiezen om domicilie te kiezen bij het politiebureau of het slachtofferloket. Dat is inmiddels uitgebreid tot het adres van de werkgever zoals bijvoorbeeld het vervoersbedrijf of ziekenhuis. De werkgever kan ook aangifte doen namens de werknemer. Met deze beperkte vorm van anonimiteit neemt de vrees af voor bedreigingen aan het huisadres (‘ik weet waar je woont’). De politie is bevoegd de aangifte en de daarop te vermelden gegevens hierop aan te passen.

Voor verder gaande anonimiteit zal in de toekomst de rechter-commissaris (RC), op vordering van de officier van Justitie, toetsen in hoeverre het slachtoffer terecht moet vrezen voor represailles. Daarbij wordt gekeken naar onder meer de omstandigheden, de aard en ernst van het delict en de antecedenten van de verdachte. Als de RC van mening is dat het afschermen van de identiteit en het woonadres noodzakelijk is, zal hij de verklaring van de getuige zo vastleggen dat zijn personalia niet uit het proces-verbaal blijken. Toekenning van anonimiteit  aan de getuige mag echter niet ten koste van de het recht van de verdachte om een belastende verklaring op de openbare terechtzitting te betwisten. Daarom krijgt de verdediging de mogelijkheid om de verklaring van het slachtoffer te toetsen via telehoren zodat de betrokkene niet kan worden geïdentificeerd. Het is aan de rechter op de terechtzitting om vast te stellen in hoeverre dat noodzakelijk is.

De bewindsman zal de politie en het openbaar ministerie verzoeken deze maatregelen op korte termijn te verwerken in de werkprocessen en in voorkomende gevallen het slachtoffer actief te informeren over de mogelijkheden van (beperkte) anonieme aangifte.

Aangifte doen kan ook na geweldsmisdrijf anoniem

De mogelijkheden om anoniem aangifte te doen worden verruimd. Dat heeft minister Hirsch Ballin (Justitie, CDA) vandaag bekendgemaakt.

Tot nu toe was het alleen bij zware, georganiseerde criminaliteit mogelijk om de naam van een slachtoffer of getuige te schrappen van het proces-verbaal. Hirsch Ballin wil nu ook bij geweldsdelicten deze mogelijkheid invoeren.